Constitucionalismo español do século XIX: das Cortes de Cádiz á Restauración
Do Bienio progresista á Restauración (1854-1876)
Tras a breve etapa do Bienio progresista (1854-1856), liderada por Espartero e O'Donnell, e a década de gobernos moderados-unionistas, a degradación do sistema de partidos dinástico consumouse cos pactos de Ostende e Bruselas (1866-1867). Estes pactos maduraron, despois da morte de Narváez en 1868, no pronunciamento da revolución autoproclamada como «Gloriosa», que abriu a porta a un réxime democrático sen Borbóns.
A Constitución de 1869 e a monarquía de Amadeo I
A Constitución de 1869 comezaba con esta declaración: «A Nación Española, e no seu nome as Cortes Constituíntes elixidas por sufraxio universal, para afianzar a xustiza, a liberdade e a seguridade, decretan e sancionan esta Constitución». O seu artigo 32 establecía que «a soberanía reside na nación, da que proceden todos os poderes».
Entre a Constitución monárquica de 1869 e a de 1876 houbo a constitución non nata da I República e a ditadura de Serrano. O novo monarca foi proposto ás Cortes en 1870: Amadeo I de Saboia chegou a España o 30 de decembro e foi proclamado o 2 de xaneiro, nun ambiente hostil aos Saboia, que conquistaran Roma, territorio pontificio. A oposición política terminou adoptando manifestacións armadas (Cuba, carlistas e cantonalismo).
Fin do Sexenio e Restauración
O Sexenio Democrático rematou co pronunciamento de Martínez Campos en Sagunto o 29 de novembro de 1874, que abriu a transición á monarquía de Alfonso XII. O novo réxime foi deseñado polo liberal conservador Antonio Cánovas del Castillo.
Núcleo 2: comparativa constitucional (1812-1876)
Entre 1812 e a Ditadura de Primo de Rivera (1923), en España estiveron vixentes diversos sistemas constitucionais, como reflicte a Táboa comparativa do constitucionalismo español, que tomaremos como punto de referencia.
A Constitución de Cádiz (1812)
A Constitución de 1812 tivo unha vixencia de escasos cinco anos discontinuos e é historiograficamente recoñecida como un réxime de transición. Nela definíanse os dereitos do cidadán, as liberdades civís, a igualdade xurídica e fiscal, unha monarquía limitada, a división de poderes e a confesionalidade do Estado.
O liberalismo moderado (1837 e 1845)
O liberalismo de consolidación do Estado liberal caracterizouse pola declaración de dereitos que converte aos súbditos en cidadáns, pola separación formal/real dos poderes do Estado e polo exercicio da soberanía nacional mediante representación baseada no sufraxio restrinxido. Este modelo corresponde ao moderantismo predominante durante todo o reinado de Isabel II.
- Constitución de 1837: recoñecía o principio da soberanía nacional, incluía unha declaración de dereitos dos cidadáns, a división de poderes (introducindo o Senado no constitucionalismo español), a aconfesionalidade do Estado con financiamento do clero, e un sistema electoral censitario.
- Constitución de 1845: era máis restritiva na separación formal dos poderes e no sufraxio, aínda que mantiña a declaración de dereitos individuais.
A Constitución de 1869 e o Sexenio Democrático
En setembro de 1868, co triunfo da «Gloriosa» e o inicio do Sexenio Democrático, irrompeu a democracia: soberanía popular, sufraxio universal, estrita separación de poderes, extensión dos dereitos civís e políticos e reivindicación da cuestión social. A Constitución de 1869 foi un réxime de dereitos e liberdades que introduciu o sufraxio universal masculino, a soberanía nacional e a monarquía parlamentaria.
A Constitución de 1876
A Constitución de 1876 comezaba así: «Don Alfonso XII, pola Constitución Española: en unión e de acordo coas Cortes do Reino, vimos en decretar e sancionar esta Constitución da Monarquía». As bases fundamentais do sistema político da Restauración eran:
- Unha soberanía compartida entre Rei e Cortes;
- Unha separación só formal dos poderes lexislativo, executivo e xudicial;
- Liberdades individuais e igualdade xurídica;
- Bicameralismo;
- Flexibilidade nas reformas constitucionais;
- Confesionalidade do Estado.